Factoren die hebben geleid tot ISIS

Asking ‘who funds/arms ISIS’ is the wrong way of trying to get why it emerged, how it expanded. IS is no one’s instrument, but everyone’s failur. – Emile Hokayem

De inval in en bezetting van Irak door de VS is een belangrijke factor in het ontstaan van ISIS. Maar er zijn ook andere belangrijke factoren en die worden vaak niet benoemd of meegenomen in analyses. Met dit artikel wil ik bijdragen aan het loslaten van te simpele schema’s door verder na te denken over de situatie in Irak en Syrië en het ontstaan van ISIS.

door Ed Hollants, 4 december 2015


In veel publicaties en analyses over ISIS wordt opgemerkt dat het ontstaan van ISIS een gevolg is van de inval van de VS in Irak en de daarop volgende bezetting. Vooral ook linkse activisten en publicisten verklaren de gebeurtenissen bijna uitsluitend hieruit. Anderen gaan nog verder en beschuldigen de VS dat ze ISIS op gezet zouden hebben.

Het klopt dat de inval in en bezetting van Irak door de VS een belangrijke factor spelen in het ontstaan van ISIS. Ja, het gemilitariseerde transnationale kapitalisme is schuldig. Maar het is niet de enige factor. Er zijn andere factoren die belangrijk zijn.

Wat ik ook wil aankaarten, zijn de beweringen dat ISIS letterlijk gecreëerd is als een ‘tool’ om door de VS gebruikt te worden, alsof alles volgens een sinister plan van de VS verloopt.

Ik heb bewust gekozen niet te gedetailleerd te zijn en ik heb geprobeerd te voorkomen te veel namen te noemen of verwijzingen op te nemen, zodat dit artikel leesbaar blijft voor een wat bredere groep geïnteresseerden. Wat ik hier geschreven heb is uiteraard niet de waarheid, of zoals het precies is verlopen. Ongetwijfeld zitten er onnauwkeurigheden en fouten in de ‘feiten’ die ik gebruik in deze tekst. Er zullen ook andere visies zijn over het gebeuren. Ik hoop echter dat ik met dit artikel bijdraag aan het wat verder nadenken over de situatie in Irak en Syrië en het ontstaan van ISIS. Nadenken wat zich meer los maakt van simpele schema’s.

Laten we beginnen bij Irak in 1980.

Iran-Irak-oorlog 1980 – 1988 en de al-Anfal campagne

It is militarist and views political disputes and conflict in a military manner as “battles” requiring: “fighting”, “mobilization”, “battlefields”, “bastions”, and “trenches”; Prof. Tim Niblock over de Ba’ath-ideologie zoals door Saddam Hoessein ingevuld.

In 1979 komt Saddam Hoessein in Irak aan de macht. Hij baseert zijn regime op de Ba’ath- ideologie. Een aantal kenmerken : één-partij stelsel, sterke man, sterk Arabisch nationalisme, seculier en pan-Arabisch. Saddam Hoessein geeft daar een eigen invulling aan, zie bovenstaand citaat. Het is een regime dat een verheerlijking en een cultuur van geweld uitdraagt . Leden uit zijn familie en stam uit Tikrit, de al-Tikriti-clan, worden op de belangrijkste posten gezet in het staatsapparaat. Een uitgebreid veiligheids- en inlichtingenapparaat wordt opgezet. De Ba’ath partij is al snel vooral een middel voor Saddam Hoessein en zijn getrouwen om aan de macht te blijven en om hun macht in alle sectoren van de maatschappij te doen gelden.

In 1980 valt het Iraakse leger Iran binnen. Het is een jaar na de Iraanse revolutie die een Sjiitisch islamitische staat opleverde. Saddam Hoessein wilde een aantal olierijke gebieden in Iran veroveren waarin een hoofdzakelijk Arabische bevolking woonden. Er waren ook andere redenen, zoals de angst voor het overslaan van de Iraanse revolutie naar Sjiitische gebieden in Irak die aan Iran grenzen. Khomeini liet namelijk openlijk weten dat zijn doel was de islamitische revolutie te verspreiden in Irak.

Saddam gokte erop dat Iran nog te zwak zou zijn om tegenstand te bieden zo kort na de revolutie en dat de VS, andere Westerse landen, evenals de meeste Arabische landen, Iran als groot gevaar zouden zien zodat ze Saddam Hoessein zijn gang zouden laten gaan.

Vanaf 1982 wordt Irak steeds openlijker gesteund door de VS, mede ingegeven omdat in het verloop van de oorlog de rollen omdraaien. Iraakse troepen worden Iran uitgedreven en Iraanse troepen trekken het zuiden van Irak in. De VS willen het islamitisch regime van Khomeini isoleren en haar invloed beperken. De bezetting van de VS-ambassade in Iran van kort daarvoor zit nog in het achterhoofd. De steun aan Irak bestaat uit economische hulp, wapens, inlichtingen, dual-use technologie en chemische grondstoffen benodigd voor de productie van chemische wapens. Veel van de hulp is niet officieel maar gaat via bankconstructies en wapenhandelaars.

A 1994 congressional inquiry also found that dozens of biological agents, including various strains of anthrax, had been shipped to Iraq by US companies, under licence from the commerce department.

Howard Teicher, an Iraq specialist in the Reagan White House, testified in a 1995 affidavit that the then CIA director, William Casey, used a Chilean firm, Cardoen, to send cluster bombs to use against Iran’s “human wave” attacks.

Er werden trouwens ook wapens geleverd aan de Iraanse ayatollah Khomeini, de later bekend geworden ‘Iran-contra-affaire’.

Diplomatieke contacten worden in 1984 aangehaald met Irak. De speciale afgezant Midden Oosten van de regering Reagan, Donald Rumsfeld, is de contactpersoon tussen de VS en Saddam Hoessein. In de oorlog tussen Irak en Iran worden door Irak chemische massavernietigingswapens ingezet die in Iran tal van slachtoffers eisen. Er vinden over en weer Scud-raket-beschietingen plaats, onder andere met als doelen Bagdad en Teheran.

In de loop van de oorlog verkoopt Iran de oorlog aan het eigen publiek steeds meer als een heilige strijd die door Sjiieten gevoerd moet worden. Het moge duidelijk zijn dat deze oorlog niet bevorderlijk is voor de verhoudingen tussen Sjiieten en Soennieten in Irak. Irak is een seculiere staat en er zou geen onderscheid moeten zijn tussen Soennieten, Christenen, Koerden en Sjiieten, maar dit is er wel. De toplaag van Irak bestaat vooral uit Soennieten en dat is al zo sinds het Ottomaanse rijk. Er zijn al eerder opstanden geweest van Sjiieten. Zij organiseren zich zich politiek via hun religie, hun geestelijke leiders zijn daarbij belangrijk en er zijn contacten met Iran. Sjiitische vluchtelingen uit Irak strijden aan de kant van Iran voor partijen als de Supreme Council for the Islamic Revolution in Iraq (SCIRI) en Da’wa. Dat zijn Sjiitische partijen die tegen een seculiere en voor een islamitische staat zijn. Zeker sinds deze Irak-Iran-oorlog worden Sjiieten vaak als vijfde colonne gezien. Uiteindelijk stagneert de oorlog. Er ontstaat een patstelling, die resulteert in een vredesverdrag in 1988. Schattingen zijn dat er in de oorlog 500.000 tot 1.000.000 slachtoffers vielen en 500.000 mensen invalide raakten.

Aan het eind van deze Irak-Iran-oorlog worden er door Saddam Hoesein legereenheden teruggetrokken van het front met Iran in het zuiden en start in 1988 de al-Anfal-campagne in Irak. De campagne bestaat uit acht militaire offensieven in de periode februari – september 1988 tegen de Koerdische bevolking. Directe aanleiding is de samenwerking van de Koerdische partijen PUK en KDP met Iran. Maar de vervolging van Koerden heeft al een lange geschiedenis in Irak. De campagne richt zich ook tegen andere niet Arabische minderheden en christenen. Al-Anfal, de (oorlogs) buit, is de naam van de achtste soera van de Koran, geschreven over de strijd tussen volgelingen van het nieuwe Moslimgeloof en ongelovigen. Saddam Hoessein misbruikt deze naam voor het uitmoorden van de Koerden waarbij ook tal van moskeeën vernietigt worden. Koerden zijn meest Soennieten. Schattingen zijn dat er zeker 100.000 Koerden omkwamen waarvan 70% mannen in de leeftijd van 15 tot 50 jaar en dat er werden duizenden dorpen vernietigt. Berucht is de gasaanval in Halabja, waarbij 5000 Koerden worden gedood. De aanval met chemische massavernietigingswapens gebeurde vlak nadat Halabja door Koerdische strijders met Iraanse hulp was ‘bevrijd’. Het slot van de al-Anfal-campagne is het vermoorden van grote aantallen Assyrische en Koerdisch-Yazidische mannen, die de leeftijd hebben om een gewapende strijd te kunnen voeren. Het gaat hier om dezelfde Yazidische Koerden waartegen ISIS in 2014 in o.a. Sinjar massamoorden pleegde. Door meerdere landen worden onderdelen van deze al-Anfal-campagne als genocide aangemerkt.

Koeweit

“It was like a turkey shoot until the weather turned sour.” Major General Royal N. Moore, commander of the Marine Air Wing 3 about ‘The Highway of Dead’

Op 2 augustus 1990, slechts twee jaar na het aflopen van de Irak–Iran-oorlog, valt Irak Koeweit binnen. Er volgen direct VN-resoluties die dit veroordelen en er worden sancties en een ultimatum ingesteld. Op 17 januari 1991 start een coalitie van landen onder leiding van de VS bombardementen op Iraakse troepen, militaire en andere doelen zoals de infrastructuur, elektriciteitscentrales en drinkwatercentrales in Irak. Een aantal Iraakse gevechtsvliegtuigen wordt vernietigd, maar het merendeel van de Iraakse gevechtsvliegtuigen is -verrassenderwijs- naar Iran gevlogen, waar ze direct in beslag genomen worden en waaruit ze nooit meer zijn teruggekeerd. Nadat Irak de strijd opgeeft en er een akkoord wordt gesloten, worden de terugtrekkende Iraakse troepen, tegen de afspraken in, toch gebombardeerd, terwijl zij op een snelweg richting Irak rijden. Het gevolg: 2000 verbrande voertuigen en duizenden doden.

Na de desastreus verlopen oorlog in Koeweit, waarbij een groot deel van het Iraakse leger en haar militaire infrastruktuur wordt vernietigd, volgt een massale opstand van Sjiieten en Koerden in Irak die bloedig wordt neergeslagen. Bewust hebben de VS ervoor gekozen die opstand te laten neerslaan door een deel van de Republikeinse Garde intact te laten zodat die haar gang kon gaan. De VS hadden op dat moment de regie van de opstand niet in handen en geen troepen op de grond in Irak. Ze zullen bang zijn geweest dat Irak onder invloed van Iran zou komen te staan, als de opstand zou lukken. De VS kozen ervoor het regime in stand te houden.
Er is na twee oorlogen weinig over om trots op te zijn binnen het regime Saddam Hoessein. De repressie binnen Irak is groot om daarmee elke ontevredenheid en opkomende oppositie in de kiem te smoren. Het regime van Saddam Hoessein kenmerkt zich door angst zaaien, geweld plegen en beloningen uitdelen.

Return to Faith-campagne

By the late 1990s a “religious deep state” had emerged in Iraq, whereby most Sunni Islamic leaders and institutions that were created, co-opted and/or controlled by the regime were now inside the state. One of these institutions was the Islamic University of Baghdad, attended by Abu Bakr al-Baghdadi, current leader of the so-called IS caliphate – Denise Natali

In 1993 kondigt Saddam Hoessein de ‘faith’-campagne aan. Onder de bevolking heerst grote onzekerheid over de toekomst en de ontevredenheid neemt toe. De tegen Irak ingestelde sancties hakken er steeds meer op in. Het regime is bang dat ook de oppositie vanuit de Soennieten gaat toenemen. De uitvoering van de faith-campagne is in handen van de nummer twee van het Saddam Hoessein regime: Izzat Ibrahim ad-Douri. Hij is onder meer mede verantwoordelijk voor de Iran-Irak oorlog, de Koeweit oorlog, het neerslaan van Sjiitische protesten, massa-executies en de al-Anfal-campagne. Hij wordt ook gezien als één van de belangrijkste architecten van het opzetten van het Soennitisch verzet tegen de VS-bezetting na 2003.

De opstand van Sjiieten heeft ook een sterke religieuze basis en wordt gesteund door Iran. Saddam Hoessein ziet het belang in van religie als bindend element voor een groot deel van de bevolking, zowel Soennieten als Sjiieten. Hij besluit religie, de Soennitische islam, en wel specifiek de salafistische richting in te zetten, om zijn regime overeind te houden. Vrees voor de Moslimbroeders zijn mede bepalend voor de keuze van het salafisme. Juist salafisme ziet zichzelf als enige juiste moslimstroming en ziet Sjiieten als afvalligen. Van overheidswege worden korans verspreid. Militairen krijgen de opdracht om wekelijks een moskee te bezoeken. Dit zal

waarschijnlijk door Saddam Hoessein ingegeven zijn om zo moskeeën in de gaten te houden en tegelijkertijd te laten zien dat het regime uit goede moslims bestaat. Allahu Akbar komt in de nationale vlag te staan. Tegelijkertijd verschijnen er veiligheidsambtenaren bij alle grote Shi’a moskeeën en andere heiligdommen als graftombes. Er zijn invallen, gebouwen worden beschadigd en Sjiitische geloofsgenoten worden arbitrair gearresteerd.

De jaren erna nemen, door de ingestelde sancties van de VN, de armoede en ellende in Irak snel toe, waarop steeds meer mensen troost, zekerheid en hoop in de Islam zoeken. Voorzieningen die vallen onder de (centrale) staat worden steeds verder uitgekleed en overgelaten aan religieuze instellingen.

De sancties hebben een verwoestend effect op de gehele samenleving. Als antwoord op de sancties worden smokkelnetwerken opgezet, die vooral via de Soennitische gebieden in West Irak naar Syrië lopen.

Doordat de centrale staat steeds zwakker wordt worden de invloed en macht van lokale tribale verbanden groter.

De islamisering van de samenleving zet de jaren erop door. Koran en islamitische studies worden geïntroduceerd in het onderwijsprogramma. Religieuze academische instellingen worden door het gehele land geopend. Ook wat betreft inlichtingendiensten en leger geeft hij steeds meer ruimte aan religie. Aspecten van de Sharia worden ingevoerd. De verkoop en consumptie van alcohol wordt beknot door de staat. Instellingen en winkels die betrokken zijn bij gokken of alcohol worden beperkt of gesloten. De Fadayeen, de paramilitaire troepen, voeren een schrikbewind uit, zoals onthoofdingen van prostituees en afhakken van handen van dieven. Juist leden van dit soort troepen zien we later terug in het gewapende verzet tegen de VS-bezetting en ook binnen ISIS.

Is er onwelgevallige oppositie, dan eindigt deze in de martelkamers van het regime.

De inzet van religie als middel om het regime te versterken en controle te houden, heeft een eigen dynamiek gekregen. Toch blijft het Ba’athisme overheersen en de kopstukken van het regime blijven tot het einde toe trouw aan het regime; bij vele anderen staat de ideologie van het Ba’athisme echter naast of onder die van het salafisme.

Bezetting Irak

So far as the United States seems to be concerned, it is only a slight overstatement to say that Moslems and Arabs are essentially seen as either oil suppliers or potential terrorists. Very little of the detail, the human density, the passion of Arab–Moslem life has entered the awareness of even those people whose profession it is to report the Arab world. What we have, instead, is a series of crude, essentialized caricatures of the Islamic world, presented in such a way as to make that world vulnerable to military aggression. Edward W. Said

Op het moment van de inval in 2003 in Irak en de daarop volgende bezetting van Irak waren de VS op het hoogtepunt van hun macht. De VS hadden de positie van enige overbleven en onbetwistbare wereldmacht. In plaats van die macht te gebruiken om conflicten, die al lange tijd speelden, zoals Israël-Palestina, op te lossen, werd als ‘grote daad’ de inval in Irak voorbereid en uitgevoerd. Het moge duidelijk zijn dat de politiek van de VS en haar bondgenoten door het militaire optreden in Irak tot een grote mislukking heeft geleid. Sindsdien zijn de invloed en macht van VS tanende en zijn die van regionale machten sterker geworden.

Het had veel te maken met het leiderschap, de regering, van de VS op dat moment, een totaal incompetent en ideologisch verblind groepje ‘schurken’. Een Amerikaanse regering die arrogant denkt Irak wel even in korte tijd te fixen tot een neo-liberaal ‘democratisch’ paradijs. Tot een VS-vriendelijk land, dat zo voor lange tijd olieleveranties aan de VS garandeert. En dit gold niet alleen Irak; men had plannen voor het gehele Midden-Oosten [verder: MO].

Gebrek aan kennis over Irak en het MO, etnocentrisme, cowboy-mentaliteit, het speelde allemaal mee bij het op geheel verkeerde basis vormgeven van het ‘nieuwe Irak’. Het opende ook wagenwijd de deuren voor Iran, door op de Sjiitische kaart te spelen. Iran wist meteen invloed te verwerven op de ontwikkelingen in Irak en als reactie daarop begon Saoedi-Arabië, dat tegen de inval was, de Soennieten te steunen die later in opstand kwamen.

Ik ga nu even met grote stappen door de jaren van bezetting heen en beschrijf alleen een aantal belangrijke gebeurtenissen die tot het ontstaan, de groei en de kenmerken van ISIS leidden.

Na de inval door de coalitie onder leiding van de VS en de UK – onder valse voorwendselen, zoals we allemaal weten – volgt de bezetting.

In het algemeen kun je zeggen dat de wederopbouw van Irak door de VS nauwelijks was voorbereid. Er was niet echt over nagedacht en men had weinig kennis van zaken betreft Irak. Men vaart bijna blind op een aantal oppositiefiguren die al jaren buiten Irak woonden. Het resulteerde in een ad-hocbeleid waar de Sjiitische partijen en Iran handig op in konden spelen.

Irak heeft op dat moment dus al een periode achter de rug van twee zelf begonnen en verloren oorlogen (van 1980 tot 2003), verwoestende sancties, enorme repressie, toenemend sektarisme, uitmoorden van minderheden en islamisering van de maatschappij. En dat in een eens seculier, divers, welvarend en rijk land.

De VS maakt meteen drie kapitale fouten die bepalend zijn voor de verdere ontwikkelingen in Irak:

de-Ba’athisering, die een volledige ontmanteling betekent van de overheid;

het benaderen van Irak als sektarisch ingedeeld land en dat als uitgangspunt nemen voor de opbouw van de nieuwe staat;

snelle neo-liberalisering van staatsbedrijven en overheidsdiensten

De Amerikanen met Paul Bremer als hoofd van de Coalition Provisional Authority van Irak bouwen voort op de indeling van sektes en verdelen aanstellingen in quota, de muhasasa, Het betekent dat aanstellingen binnen instituties waar de beslissingen worden genomen, de verschillende departementen, verdeeld worden op basis van de sektes, dus Sjiieten, Soennieten en Koerden. De Koerden – meestal ook Soennitisch – zijn een aparte groep en zijn sterke voorstander van het indelen in sektes. Zij willen vooral hun eigen autonome Koerdische regio vormgeven. De Sjiieten zijn ook vóór omdat zij als groep de grootste sekte vormen in Irak.
Bovendien geeft Paul Bremer opdracht tot de de-Ba’athisering, waar ook de Sjiitische partijen zich sterk voor maken.

Over de de-Ba’athiseringscommissie zegt het hoofd Ahmad Chalabi hiervan in die tijd:

7,000 senior Iraqi security personnel will be fired. The law flatly mandates that all people who were in security such as the Republican Guard, Special Republican Guard, general security or military intelligence must go.”

Maar het gaat om veel meer mensen. Behalve de 7000 officieren uit leger en veiligheidsdienst gaat het om ambtenaren, onderwijzers, dokters etc. Ook vierhonderdduizend militairen van het verslagen leger werden geweerd van overheidsbanen en hen werd het recht op pensioen ontnomen.

Het zijn vooral Soennieten, die in de jaren ervoor via hun baan voor zichzelf en hun familie het hoofd boven water hebben weten te houden, in tegenstelling tot veel anderen Irakezen. Het Ba’ath lidmaatschap was tijdens regime Saddam Hoessein vereist om een baan bij de overheid te krijgen en te behouden. Veel wonen er in de Anbar en Nineveh provincies en steden als Tikrit in de Soennitische driehoek. Ze zitten nu werkloos thuis in een samenleving die meer dan ooit sektarisch is: Soennieten – Sjiieten. Ba’ath aanhangers zien met lede ogen aan hoe de Sjiieten in samenwerking met de Amerikanen alle macht naar zich toe trekken en een sektarische politiek voeren. De Sjiieten worden niet alleen door de VS gesteund, maar ook door Iran, dat altijd de aartsvijand van Irak is geweest. Met andere woorden: al deze militairen en andere overheidsdienaren zien de VS en Iran, die zij altijd als de twee belangrijkste vijanden hebben beschouwd, tegenover zich staan doordat die machten nu in hun land een almachtige positie hebben. Vanuit hun Ba’ath ideologie is het schokkend dat nu Sjiieten, gesteund door het Sjiitische niet-Arabische Iran, en Westerse bezetters over hen heersen.

Tegelijkertijd wordt er vaart gemaakt met de neo-liberalisering van de publieke sector, zoals gezondheid, huisvesting en welzijnsvoorzieningen. De publieke sector, het leger en dat wat is overgebleven van de overheid, is ingevuld via sekte-quota. De machtigste milities, vriendenkringen en politieke partijen hebben bezit genomen van de staats-, en semi-overheidsinstellingen en publieke sector en zien dit als een eigen bedrijf.

De instituties worden zo vooral melkkoeien voor eigen gebruik in plaats van dat ze het algemeen belang ten goede komen.

Wat in wezen gebeurt, is een soort privatisering van de staat. Met vliegtuigen vol worden pakken met geld door de VS ingevlogen en uitgedeeld. Er is nauwelijks toezicht en er ontstaat een enorme corruptie; baantjes worden overal weggegeven aan familie en vrienden zonder dat er werkzaamheden tegenover staan. De minderheid van de Soennieten trekt aan het kortste eind; zij worden door de anderen zoveel mogelijk geweerd of dwarsgezeten.

In mei 2006 wordt de eerste regering, de Iraqi Transitional Government, met aan het hoofd al-Maliki van de Sjiitische Islamic Da’wa Party, in het zadel geholpen.

Al-Maliki is de voorkeurskandidaat van Qasem Soleimani, de commandant van de Iraanse Quds Force. Soleimani wist een deal te bewerkstelligen tussen Sjiitische en Koerdische leiders, die leidde tot de verkiezing van Maliki als premier. Kandidaten voor het premierschap worden doorgelicht door de CIA en de VS zijn akkoord gegaan.

Qasem Soleimani is ook deels verantwoordelijk voor het opzetten van de Sjiitische militie in Irak en we zien hem momenteel in Syrië de acties van de Sjiitische milities uit Libanon, Irak en Afghanistan coördineren.

Logischerwijze roept dit alles verzet op. In het begin van de bezetting proberen Soennitische politieke partijen nog bijna bedelend bij de VS meer invloed te krijgen in Irak. Er wordt echter te weinig op ingegaan en de Sjiitische partijen werken het tegen.

Nadat de Amerikanen zich min of meer is Irak gesetteld hebben, begint de onvrede in de Soennitische gebieden het karakter van een gewapende opstand te krijgen, waarop een enorme repressie van VS volgt. Via Syrië, waar ook rekruteringscentra zijn, komen honderden jihadisten van heel de wereld naar Irak om tegen de VS te vechten. Talloze Soennieten verdwijnen in gevangenissen die, zoals we vaak hebben gezien bij verzetsbewegingen, gaan fungeren als scholingsinstituut en waarbinnen netwerken opgebouwd worden die in de toekomst van groot belang zijn. De kloof tussen Sjiieten en Soennieten wordt steeds groter.

De meeste Irakezen zien de VS als bezetters. De twee grootste Sjiitische politieke partijen, de Dawa Partij en de Islamic Supreme Council of Iraq (ISCI) werken echter met de VS mee, omdat zij zo kans zien de staatsmacht te kunnen veroveren. Beide partijen worden ook in meer of mindere mate door Iran gesteund. In de jaren ’80 vochten milities van deze partijen tegen Saddam Hoessein vanuit Iran. De Badr-militie van de ISCI is opgeleid in Iran en had daar Iraanse officieren. Deze milities zijn samen met andere milities betrokken bij de burgeroorlog 2006-2007 in met name Bagdad. Een groot deel van de milities is later opgegaan in politie, veiligheidsdiensten en leger. Het ministerie van binnenlandse zaken is voor een groot deel in handen van deze ex-militie leden. De Da’wa partij, de partij van Maliki, heeft in de jaren ’80 verschillende aanslagen gepleegd, onder andere met een autobom in 1982 op de Iraakse ambassade in Beiroet en een aanslag op Saddam Hoessein. In het westen werd de partij als terreurgroep beschouwd. De partij stond achter de islamitische revolutie in Iran.

Kamp Bucca 2003-2009

If there was no American prison in Iraq, there would be no IS now. Bucca was a factory. It made us all. It built our ideology.” – Abu Ahmed

Kamp Bucca opent in 2003 en is één van de grote Amerikaanse interneringskampen voor mensen die verdacht worden van verzet tegen de VS-bezetting en de voorlopige Irakese regering.

Duizenden Irakese gedetineerden zitten, vealal zonder aanklacht, in het overvolle (grotendeels openlucht-) kamp, dat door de VS is opgezet. Door het toenemend Amerikaanse soldaten dat om komt, wordt vanuit de VS steed meer druk uitgeoefend op de Amerikaanse legertop in Irak om de opstand te stoppen. Er volgen dan ook talloze arrestaties, meest zonder een reële verdenking, laat staan een aanklacht. In juni 2008 zitten er 26.121 gevangenen in kamp Bucca. Datzelfde jaar blijkt dat veel gevangenen er al een jaar zitten. In de VN-resolutie die de bezetting een juridisch basis geeft, staat ten behoeve van de bezettende macht: “internment [may be imposed] where this is necessary for imperative reasons of security.”

Het overgrote deel van de gevangenen bestaat uit Soennitische Irakezen. Het kamp functioneert als ‘academie’ voor het latere ISI(S). Een deel van de gevangenen komt uit Abu Ghraib en is, nadat de martelingen en misstanden daar aan het licht kwamen in 2004, overgebracht naar kamp Bucca. Zij nemen hiermee ook hun verhalen mee over de gebeurtenissen in Abu Ghraib. Intern is de organisatie van het kamp deels in handen van de gevangenen zelf. Een werkwijze die je vaak tegenkomt in dit soort grote tijdelijke gevangenissen. Organiseren van sportwedstrijden, Koranstudie, etcetera, worden overgelaten aan de gevangenen. Er ontstaan contacten tussen ex-militairen, de lagere en midden-officieren, en jihadisten. Daar worden de contacten gelegd die later een rol speelden bij de vorming van netwerken. Er ontstaat daar al organisatie, leiders worden gekozen, en ideeën uitgewisseld over latere aanslagen. In Kamp Bucca zitten ook verschillende gedetineerden, die later kopstukken in ISIS worden, waaronder de huidige leider Abu Bakr al-Baghdadi. Door de grootte van het kamp, en het ontbreken van aparte cellen, kunnen de gevangenen onderling dag en nacht met elkaar communiceren. Beter nog dan buiten de kampen waar de VS troepen jacht op hen zouden maken. Binnen de kampen hebben de gedetineerden het voor een groot deel voor het zeggen. In delen van het kamp worden door de gevangenen sharia-wetten ingevoerd.

De ex-gevangene Abu Ahmed heeft later verklaard dat contactnummers op elastiek van hun boxershirts werd geschreven. Na vrijlatingen nam iedereen snel contact met elkaar op.

James Skylar Gerrond, een voormalige medewerker van de veiligheidsdienst van de VS luchtmacht en afdelingscommandant in Kamp Bucca in 2006 en 2007, zei: Many of us at Camp Bucca were concerned that, instead of just holding detainees, we had created a pressure cooker for extremism.”

Ook in Kamp Bucca wordt veel geweld toegepast door bewakers die niets te vrezen hebben, bijna alles kan. Kamp Bucca haalt het wereldnieuws als bewakers een Koran verbranden en er een grote opstand uitbreekt. Veel gevangenen zijn in de gevangenis geradicaliseerd op het moment van vrijlating. Zelfs van Abu Bakr al-Baghdadi, de leider van ISIS, kun je je afvragen in hoeverre zijn ideeën en opvattingen in Kamp Bucca verder geradicaliseerd zijn.

In september 2009 zitten er nog maar 540 gevangenen in Kamp Bucca en die worden dan overgedragen aan de Iraakse overheid. De druk vanuit de VS om de troepenmacht af te bouwen en de toenemende druk van de Iraakse regering om de volledige macht over te nemen, leiden in 2008 tot een ‘status of forces agreement’ (SOFA) met de officiële naam: ‘Agreement Between the United States of America and the Republic of Iraq On the Withdrawal of United States Forces from Iraq and the Organization of Their Activities during Their Temporary Presence in Iraq‘. De Amerikaanse militairen moesten vóór 30 juni 2009 alle steden hebben verlaten en vóór 31 december 2011 Irak.

In voorbereiding daarop laten de VS in het jaar vóór september 2009 ongeveer 1000 gevangenen per maand vrij. Degenen waarvan men sterke aanwijzingen of bewijs heeft van het plegen van terreuracties worden overgedragen aan de Iraakse overheid.

2006, 2007 De Burgeroorlog

The Great Wall of Segregation…

Which is the wall the current Iraqi government is building (with the support and guidance of the Americans). It’s a wall that is intended to separate and isolate what is now considered the largest ‘Sunni’ area in Baghdad- let no one say the Americans are not building anything. According to plans the Iraqi puppets and Americans cooked up, it will ‘protect’ A’adhamiya, a residential/mercantile area that the current Iraqi government and their death squads couldn’t empty of Sunnis. – 26-april-2007, ‘Bagdad Burning’ van blogger Riverbend

Op 15 oktober 2004 wordt de al-Qaeda Iraq (AQI) opgericht door verschillende islamitische verzetsgroepen onder leiding van de Jordaniër Abu-Musab al-Zarqawi. Al-Zarqawi heeft al een hele geschiedenis achter de rug onder andere in Afghanistan. Hij heeft daar nooit echt deel uitgemaakt van al-Qaeda en Bin Laden zou hem niet vertrouwen. In de jaren dat hij vast zat in Afghanistan concentreert hij zich vooral op krachttraining, koran lezen en netwerkopbouw. Na Afghanistan is hij onder meer enige tijd in Syrië en Iran geweest. Het is niet duidelijk in hoeverre hij in die landen steun heeft gekregen. Hij richt de groep Jamaat al-Tawhid wa-l-Jihad op waarmee hij in verschillende landen aanslagen pleegt. In 2003 komt hij in Irak aan.

Een connectie met Saddam Hoessein is er niet zoals door VS is gesuggereerd. al-Qaeda Central Comand blijft altijd enige afstand met al-Zarqawi bewaren maar na lang aarzelen kan al-Zarqawi in 2004 trouw zweren aan Bin Laden en als afdeling van al-Qaeda in Irak gaan opereren.

Het jaar daarvoor heeft hij al veel buitenlandse strijders uit zijn netwerk via Syrië naar Irak gehaald.

Het lijkt vooral een pragmatische overeenkomst te zijn geweest: al-Qaeda wilde een vertegenwoordiging in Irak en al-Zaraqawi wilde meer status. Zijn haat tegen Sjiieten was bekend en hij richt zich dan ook met veel aanslagen op Sjiieten wat niet op één lijn ligt met de politiek van Bin Laden. Ook de invoering van een te strikte sharia in Irak was een twistpunt tussen al-Qeda Central Command en al- Zarqawi. Deze twee zaken zijn ook precies de reden waarom grote delen van het verzet in de Soennitische gebieden zich later van AQI afkeerden. Je ziet hier al de twee lijnen naar de toekomst: Jamaat al-Tawhid wa-l-Jihad naar ISIS en al-Qaeda Central Comand naar Al-Nusra front in Syrië. AQI en al-Zarqawi hebben een beperkte rol gespeeld in de gewapende opstand als geheel. Waarbij dan direct de vraag opkomt waarom de VS zijn rol bewust vergroot hebben en hem als boegbeeld van verzet hebben neer gezet. Een rol die al-Zarqawi maar al te wilde graag spelen. In werkelijk bestond het overgrote merendeel van het gewapende verzet uit Ba’athisten. AQI is door VS waarschijnlijk enige tijd gebruikt om het Soennitisch verzet onderling te verdelen en als propaganda voor het thuisfront (strijd in Irak is strijd tegen terreur). Maar de meningen hierover zijn verdeeld. Op 7 juni 2006 wordt al-Zaraqawi met een gerichte VS luchtaanval op hem gedood.

In de loop van 2005 komen er steeds meer buitenlandse strijders bij, meest via Syrië, en neemt het aantal aanslagen toe. Aanslagen tegen de bezettende macht, het VS leger, maar ook steeds meer op Sjiitische doelen. In Oktober 2006 na de dood van Abu-Musab al-Zarqawi richt Abu Omar al-Baghdadi Islamic State of Iraq (ISI) op. Het is een samengaan van AQI met een aantal kleine groeperingen. ISI blijft in naam als organisatie vallen onder het al-Qaeda Central Comand. Maar de band is zwak.

De jaren 2006-2007 kenmerken zich als een burgeroorlog, met name in Bagdad. Een burgeroorlog gevoerd door aan de ene kant vooral ISI en aan de andere kant verschillende Sjiitische milities. Vanaf begin 2006 pleegt AQI en later ISI vaak met behulp van autobommen of door zelfmoordaanslagen de ene na de andere aanslag in Bagdad op markten, drukke winkelstraten waar vooral Sjiieten wonen en op Sjiitische moskeeën, Sjiitische heiligdommen en andere Sjiitische burgerdoelen. Een aantal van de grootste aanslagen, waarbij tonnen aan explosieven worden gebruikt, is waarschijnlijk voorbereid met steun van Syrië. Buitenlandse strijders worden via Syrië naar Irak vervoerd. In Syrië wordt overlegd tussen Ba’athisten, ISI en Syrische veiligheidsdiensten. Er komen via Syrië honderden strijders uit Saoedi- Arabië aan die zich bij ISI aansluiten, waaronder veel toekomstige zelfmoordterroristen. Via onder andere religieuze instellingen en hulporganisaties stromen grote sommen geld van Saoedi- Arabië naar het verzet in Irak. Contacten en smokkelroutes die al ten tijde van de sancties in de jaren ’90 waren opgezet, komen nu goed van pas.

Het Alawitisch (voortgekomen uit een afsplitsing van de Sjiitische Islam) regime in Syrië steunt samen met het Wahabitisch (een van de meest conservatieve stromingen binnen de Islam dat Sjiieten als afvalligen beschouwt) Saoedi-Arabië de opstand en ook specifiek ISI. Beide niet officieel, maar ze laten toe dat er geld, wapens en strijders naar Anbar worden gesmokkeld.
Dat klinkt tegenstrijdig, maar is het niet. Assad ziet de bui al hangen na een overwinning van de VS in Irak en ziet zichzelf als volgende op het lijstje staan van de neo-conservatieven in de VS. Niet verwonderlijk als je de stukken van de neo-conservatieve denktank
Project for the New American Century (PNAC) leest. Oprichters van de PNAC zijn onder andere Dick Cheney, vice-president onder George W. Bush en Donald Rumsfeld, minister van defensie onder George W. Bush. Zij zullen met hun geestesverwanten wel eens even het MO opnieuw vormgeven.
En Saoedi-Arabië wil er alles aan doen om de toenemende invloed van het Sjiitische Iran in Irak tegen te houden. Iran is de belangrijke concurrerende regionale grootmacht, niet Arabisch maar Perzisch en ook nog eens Sjiitisch. In eerste instantie was Saoedi-Arabië daarom tegen de inval en bezetting door de VS met name omdat zij vreesde dat Sjiieten daardoor aan de macht kwamen. Later, tijdens de bezetting wilde Saoedi-Arabië juist weer dat de VS-troepen bleven, omdat dit nog enig bescherming bood voor de Soennieten.

De stad Bagdad had nog veel gemixte wijken. Is er in het begin nog sprake van geweld van Soennieten die Sjiieten uit wijken verdrijven, in de loop van 2006 draaien de rollen om. Na een zware aanslag op een heiligdom in de stad Samarra, komen Sjiitische milities volop in actie. Het aantal doden bij Soennieten en Sjiieten zou 3 op 1 zijn. Het aantal Irakezen dat naar het buitenland vlucht, waaronder veel Soennieten, is 12%. Er zijn schattingen dat 1.5 miljoen Irakezen, waarvan meest Soennieten, naar Syrië zijn gevlucht. Groot Bagdad wordt met steun van Iran (bewapening, training en financiering van milities) in korte tijd etnisch gezuiverd. Veel gemengde wijken veranderen in Sjiitische wijken.

Je moet hierbij bedenken dat Bagdad tot de jaren ’50 vooral een Soennitische stad was en dat het na Caïro de grootste stad in het MO is, met 7.5 miljoen inwoners. Het aantal Soennieten in Bagdad is door de etnische zuivering sterk teruggelopen en zij die er nog wonen, zijn geconcentreerd in een paar wijken aan de westkant van Bagdad. Na 2007 is er sprake van een status quo en neemt geweld af. Soennieten zien dat ze het onderspit delven, ook buiten Bagdad en dat er sprake is van een totale machtsovername door de Sjiieten.

Awakening en “Sons of Iraq”

“They [the Sons Of Iraq] were almost given carte blanche … we would tell them, ‘Here are your prisoners. We’re going to look over here now.’ They would go to a ditch somewhere, there’d be a burst of AK fire, and the problem was solved.” – VS-militair die anoniem wenst te blijven.

In de loop van 2007 besluiten de VS om het over een andere boeg te gooien. De militaire operaties tegen ISI en andere gewapende verzetsgroepen zijn ondanks een enorme toename van troepen slechts deels succesvol. Omdat het niet snel lukt om met geweld alleen de opstand te onderdrukken en omdat het aantal Amerikaanse slachtoffers toeneemt, besluiten de VS tot het oprichten van ‘Awakening’, de Shawa.

Amerikanen geven $300 salaris per maand, wapens en trainingsprogramma’s aan Soennieten in de Soennitische gebieden die zich willen keren tegen ISI. Veel van deze Soennieten vonden het geweld van ISI veel te veel gericht op Sjiitische burgers, zoals in Bagdad, in plaats van gericht tegen de bezetting door de VS. Sommigen vonden het gebruikte geweld ook te extreem en het ondermijnde het gezag van lokale stamhoofden. Bovenal, het leverde geld op. De beweging is gestructureerd rond stammen en stamhoofden. Het betekent, dat deze oude structuren bevestigd worden in plaats van de versterking van de (sektarische) staat. Waarschijnlijk onbedoeld door de VS, maar het centraal stellen van stam en verbond van stammen in plaats van het Sjiiet of Soenniet zijn (beide geloofsstromingen kunnen tegelijkertijd voorkomen binnen een stam) kan een belangrijke kracht vormen tegen zowel ISIS als tegen het sektarisme.

In eerste instantie beperkt het zich tot de Anbar provincie onder de naam ‘Awakening’ en later wordt het naar andere Soennitische gebieden uitgebreid als ‘Sons of Iraq’. Uiteindelijk nemen 103.000 Soennieten er aan deel. Er worden aan de deelnemers ook beloftes gedaan op toekomstig werk in het veiligheidsapparaat.

Een deel van de Sons of Iraq heeft in de jaren ervoor tegen de VS gestreden en ook terreurdaden uitgevoerd, maar besluit nu mee te werken.

De Sons of Iraq krijgen een grote vrijheid om te werken als ze maar het geweld tegenhouden van Al Queda en andere militante groepen, die tegen de VS strijden, en ze aanslagen zoals die in Bagdad weten te stoppen. Dit gebeurt door willekeur. Er ontstaat een ware terreur naar verdachten toe en sommigen spreken van het opereren als doodseskaders. En het werkt. Het geweld tegen VS-troepen, door de Improvised explosive device (EID), daalt met 90% en een groot deel van 2007 is het voor de VS rustiger dan ooit te voren in de Soennitische gebieden.

En het is veel goedkoper De kosten voor de VS betreffende de ‘Sons Of Iraq’ zijn een paar honderd miljoen dollar per jaar. Het Pentagon berekent de kosten op 22 miljard dollar per jaar als de VS- troepen op de oude voet tegen ISI en andere opstandelingen zouden doorvechten.

In 2008 dragen de VS de ‘Sons of Iraq’ over aan de Iraakse regering van Maliki. Maar Maliki ziet deze ‘Sons of Iraq’ – een bewapende Soennitische-militie – als groot gevaar en is ook bang dat deze beweging zich gaat vertalen in een politieke macht. Betalingen aan ‘Sons of Iraq’ stoppen of worden vertraagd. Tegelijkertijd laat Mailki leden van ‘Sons of Iraq’ arresteren, die voordat zij lid werden gevochten hebben tegen Sjiitische milities of tegen het bewind van Irak. Tevens zijn er arrestaties op beschuldiging van het lidmaatschap van ISI.

Beloftes aan de ‘Sons of Iraq’ gedaan door VS, namelijk dat zij opgenomen zouden worden in het politie-, en veiligheidsapparaat, worden voor een groot deel niet nagekomen. Als laatste probeert Maliki een soortgelijke structuur op te zetten in Soennitische gebieden, als een verdeel-en-heers politiek.

ISI is verzwakt maar haar inlichtingenwerk gaat door. Craig Whiteside, een voormalige VS-legerofficier die in Anbar werkte en daar onderzoek deed: “[members of Islamic State in Iraq] collected intelligence on the tribes in Anbar, figured out who was holding the awakening together and then murdered them.”

Zijn onderzoek bracht naar voren dat de ISI tussen 2009 en 2014 1345 Awakening (‘Sons Of Iraq’) leiders en andere leden vermoordde.

Het gevolg van dit alles is dat een deel van de ‘Sons of Iraq’ zich weer gaat aansluiten bij ISI.

De sektarische politiek van Maliki drijft Al Queda en Ba’ath-leden steeds meer naar elkaar toe. Ze houden bijvoorbeeld in het voorjaar 2009 twee bijeenkomsten in Zabadani, vlak bij Damascus. In ieder geval aanwezig is een aantal Iraakse Ba’ath-leden die na de Amerikaanse inval naar Damascus gevlucht zijn, maar ook Syrische militaire inlichtingen officieren en belangrijke personen uit ISI.

Uit deze bijeenkomsten is informatie gelekt dat er drie zeer grote aanslagen in voorbereiding waren om de regering van Maliki in Irak te destabiliseren. En inderdaad op 19 augustus 2009 vinden er drie aanslagen plaats in Bagdad. Er is een gigantische explosie, juist buiten het ministerie van Financiën en een paar minuten later voor het ministerie van Buitenlandse Zaken. Weer een aantal minuten later gevolgd door een aanslag op een politiekonvooi. Het zijn de zwaarste aanslagen in jaren, er vallen 101 doden en 600 gewonden.

Verkiezingen 2010

In each electoral occasion, Iraq achieves a political victory in spite of the attempts to foil the electoral process,” – Nouri al-Maliki

Door hun toenadering tot de VS van de jaren ervoor hopen de Soennieten sterker te staan tegenover de Sjiitische partijen en daarmee een plaats te krijgen binnen de staat, het toekomstige Irak. Een probleem bij de Soennieten is dat ze geen sterke politieke partij hebben; er was voorheen alleen het regime van Saddam Hoessein. Koerden en Sjiieten in ballingschap hebben al veel langer gewerkt aan de opbouw van politieke partijen. De Soennieten zijn veel meer versplinterd. Er zijn goede voortekenen dat de parlementsverkiezingen van 7 maart 2010 een nieuwe betere herverdeling van de macht kunnen opleveren tussen de politieke en sektarische facties binnen de staat. Bij de verkiezingen wint het electoraal blok ‘Iraakse Nationale Lijst’ (INL of Al-Iraqiyya) de meeste zetels met het blok State of Law van Maliki als tweede. INL is een cross-sektarische alliantie waar ook seculieren in deelnemen, geleid door de gematigde Sjiiet Iyad Allawi, en het omvat een aantal groepen met sterke wortels in Soennitische gebieden, waaronder delen van het oude Ba’ath. Iyad Allawi is eerder vice-premier geweest en heeft zich heftig verzet tegen de zuivering van het bestuursapparaat van Ba’athisten en tegen de ontmanteling van het leger. Het verschil tussen INL en Maliki’s partij is twee zetels.

Maliki accepteert de uitslag niet en kondigt juridische en andere stappen aan. Zo sluit hij na de verkiezingen een akkoord met de Sadr beweging waarmee een grotere coalitie onstaat dan de INL-coalitie die de verkiezingen won. Iran bemiddelde overigens in de Maliki-Sadr coalitie omdat zij Maliki willen als premier. Achteraf is gebleken dat Maliki al een dag voordat de officiële verkiezingsuitslag bekend werd gemaakt, contact opnam met bevriende rechters in het Hooggerechtshof (de rechterlijke macht is net als bijna alles in Irak niet werkelijk onafhankelijk). Na de verkiezingen bepaalde dat Hof dan ook dat een coalitie die ná de verkiezingen is gevormd een coalitie die aan de verkiezingen deelnam mag verdringen bij het vormen van een regering.

In de tijd erna gaat Maliki door met het vergroten van zijn macht en met het uitsluiten van iedereen die maar iets met het Ba’ath regime te maken heeft gehad.

De werkwijze van Maliki, het creëren van eigen milities, het vormen van diverse inlichtingendiensten, het zorgen dat belangrijke onderdelen van leger en inlichtingendiensten direct onder hem vallen, doet erg denken aan hoe Saddam Hoessein zijn macht opbouwde. Hij creëert nieuwe structuren boven leger en inlichtingendiensten die direct onder hem vallen, waardoor hij onder de quota van de sektarisch indeling uit kan komen en zo zoveel mogelijk Sjiitische vertrouwelijke officieren op hoge posten te plaatsen.

Op 15 december 2011 eindigt formeel de VS-missie in Irak. De dag erna laat Maliki de Soennitische vice-president Tariq Al-Hashemi arresteren. Dat is de hoogst geplaatste politicus in Irak met een Soennitische achtergrond.

In december 2012 werkten lijfwachten van Maliki voor Tariq Al-Hashemi. Zij verklaren dat Al-Hashemi betrokken zou zijn bij het organiseren van terrorisme en sektarische doodseskaders. Het leidt tot een doodvonnis bij verstek, Al-Hashemi is inmiddels naar Turkije gevlucht. Ook andere belangrijke Soennitische politici worden beschadigd, zoals de minister van Financiën Al-Issawi Rafi’a. Tien van zijn lijfwachten worden opgepakt op basis van de beschuldiging van terrorisme. Maliki’s politiek van uitsluiting van Soennieten vanaf 2009 wordt wel de tweede de-Ba’athisering genoemd alhoewel het nu meer om Soennieten in zijn algemeenheid gaat. Dit alles leidt uiteindelijk tot een wijdverspreide protestbeweging in heel West-Irak. Maar eerst Syrië.

De opstand in Syrië breekt uit

The West falsely believes that it can separate the regime from the state. It argues that it can pursue regime-change while simultaneously preserving the state and its institutions. In most Middle Eastern countries, the regimes, for better or worse, have transformed the states into reflections of themselves. They have cannibalized the state. – Joshua Landis

Op 15 maart 2011 beginnen de protesten in Syrië tegen het regime van Assad, die de daarop volgende weken snel om zich heen grijpen en na een maand is er al sprake van protesten in zeker 20 steden. Assad reageert met tanks, kanonnen en leger. Er vallen veel doden en vanaf juni is er sprake van een gewapende opstand. Vanaf mei-juni van dat jaar laat Assad een deel van de politieke gevangenen vrij, waarvan de meesten islamitische radicalen zijn. Die vrijlating is een eis van de oppositie, maar dat is niet de reden dat Assad dit doet. Zijn inschatting is dat met deze vrijlating de gewapende radicale islamgroeperingen binnen de opstand sterk worden en dat hij zo zijn bestrijding van de volksopstand het karakter van een strijd tegen terreur kan geven. Ook van belang is daarbij dat hiermee Alevieten, Christenen en andere minderheden zich als een blok achter hem scharen en het de meer gematigde groeperingen bij de rebellen verzwakt.

Verschillende gevangenen die uit de Saydnaya-gevangenis, 50 km ten noorden van Damascus, worden vrijgelaten, krijgen hoge posities in meest jihadistische strijdgroepen: Zahran Aloush, commandant van de Jaish Al Islam; Abdul Rahman Suweis van de Liwa Al Haq; Hassan Aboud van de Ahrar Al Sham (één van de belangrijkste strijdende fracties sinds het begin van de oorlog); en Ahmad Aisa Al Sheikh, commandant van de Suqour Al Sham.

“The regime did not just open the door to the prisons and let these extremists out, it facilitated them in their work, in their creation of armed brigades,” said the former member of Syria’s Military Intelligence Directorate, one of more than a dozen of Syria’s secretive intelligence agencies.

The former officer said most of the releases happened over a period of four months up until October 2011 and that the project was overseen by the General Security Directorate, another of Syria’s widely feared security organisations and one of the most important.

In augustus 2011 wordt door Abu Bakr Al-Baghdadi van ISI en het ‘Al-Qaeda’s central command’ de Syriër Abu Mohammad Al-Golani gevraagd een Syrische tak van Al Qaeda op te zetten met het doel om het regime van Assad omver te werpen en een islamitische staat te vestigen. Golani en een aantal medestanders steken de grens van Irak naar Syrië over en nemen contact op met enkele cellen van strijders in Syrië, die in mei–juni 2011 zijn vrijgelaten uit de militaire Saydnaya gevangenis en al betrokken zijn bij de gewapende strijd tegen de troepen van Assad. De groep van Golani richt zich op 23 januari 2012 officieel op als Jabhat al-Nusra.

Eind 2012 is dit één van de meest succesvolle gewapende groeperingen in Syrië. al-Nusra-front ziet het als prioriteit om Assads regime omver te werpen en heeft verder (nog) geen internationale agenda. Zij wil geleidelijk, als de bevolking er klaar voor is, door scholing een islamitisch kalifaat vestigen op basis van de Sharia.

Intussen in Irak

I was the British ambassador at the time. I was warned by Sunni leaders – and by secular Shia politicians such as Iyad Allawi – that this was simply designed to emasculate any opposition to Prime Minister Nouri al-Maliki and his Iranian backers.- John Jenkins

In 2010 is ISI nog steeds ver teruggedrongen. Een deel is naar Syrië uitgeweken, waar het nieuwe leden probeert te rekruteren. Nadat de opstand in Syrië is begonnen, zijn er IS-cellen die zich in noord-Syrië op verschillende plaatsen vestigen. Er lijkt planmatig gewerkt te worden. Vermoedelijk gaat de opbouw op basis van de ervaring met de opzet van spionagenetwerken en undercover paramilitaire eenheden onder Saddam Hoessein. Dan, in 2012, neemt het aantal aanslagen in Irak snel toe.

ISI brengt zichzelf met name via gevangenisuitbraken weer op volle sterkte. Vanaf juli 2012 wordt er onder de naam: “Breaking the Walls Campaign” een serie van acht gecoördineerde bevrijdingsacties uitgevoerd. ISI-strijders breken de gevangenissen in om daar vastzittende jihadisten met ervaring te bevrijden. De laatste en grootste bestorming is die van de Abu Ghraib gevangenis op 21 Juli 2013, waarbij meer dan 500 gevangenen worden bevrijd, de meeste veroordeelde hogere Al-Qaeda-leden, die zware straffen hadden gekregen. Bij deze bestorming worden onder meer 10 autobommen en mortieren gebruikt en komen zeker 60 militairen en veiligheidspersoneelsleden om.

Na juli 2013 is er een volgende campagne: “Soldiers’ Harvest”. Deze campagne valt zoveel mogelijk Iraakse legerposities aan en probeert land te veroveren en in bezit te houden. Het zijn de eerste voortekenen van de snelle gebiedsuitbreidingen later en het uitroepen van het kalifaat.

Terwijl het al-Nusra-front één van de beste georganiseerde en succesvolle gewapende groepen in Syrië is ,verklaart ISI leider Abu Bakr Al-Baghdadi op 8 april 2013 dat híj degene is die Jabhat al-Nusra heeft gecreëerd en hij deze organisatie nu samen met ISI onder zijn commando plaatst en onderbrengt in een nieuwe groep: “Islamic State of Iraq and Al-Sham” (ISIL of ISIS). Golani weigert dit en neemt contact op met AQ-central command, die verklaart, dat al-Nusra-front nog steeds onder AQ-central command valt. al-Nusra-front splitst zich en een deel van de strijders, vooral de buitenlandse, loopt over naar ISIS.

In eerste instantie is er een snelle gebiedsverovering in Syrië en vervolgens dient het veroverde gebied in Syrië als springplank om ook meer gebied in Irak te veroveren.

De arrestaties van 10 lijfwachten van minister van Financiën Al-Issawi Rafi’a in december 2012 is de druppel die de emmer doet overlopen. Er volgen vanaf 21 december protesten die beginnen in Falluja. De maanden erna verspreiden de protesten zich onder andere door het vormen van actiekampen. Het zijn hoofdzakelijk geweldloze protesten onder andere gericht tegen het de-Ba’athiserings beleid van Maliki en op het deel willen uitmaken van Irak en niet te worden uitgesloten. Een eis is dan ook het aftreden van Maliki. Er doen tienduizenden mensen aan mee. De protesten worden breed gedragen in Soennitische gebieden en ook door grote delen van de ‘Sons of Iraq’, of wat daar nog van over is. Ook in andere delen van Irak beginnen protesten tegen het beleid van Maliki.

Op 23 april 2013 wordt het grote kamp Hawija, in de buurt van Kirkuk, zeer gewelddadig ontruimd.

Er wordt door het leger met scherp geschoten er er vallen meer dan 50 doden.

De tweede de-Ba’athiseringsgolf en het geweld tegen de protestkampen met als laatste de gewelddadige ontruiming van Hawija, zorgen ervoor dat er een nieuwe golf van ex-militairen en voormalige medewerkers van het regime van Saddam Hoessein en andere Soennieten overgaan tot verder gaande acties. Eerst is er vooral sprake van het innemen van overheidsgebouwen in steden als Ramadi waar ISIS nog niet echt actief aan deelneemt. Maliki reageert met bombardementen, martelingen van opgepakte Soennieten en ander grof geweld. De weken erop is er al sprake van honderden doden. Vanaf dan volgen weer meer aanslagen zowel op het leger en de politie als ook op burgerdoelen. Dat laatste over en weer. Sjiitische milities vallen Soennieten aan en Soennitische groepen Sjiieten. Er breidt zich nu een gewapende strijd uit waarin ISIS het initiatief naar zich toe te trekt.

ISIS

The group is very image-conscious, much like a corporation,” said a U.S. intelligence official involved in monitoring the Islamic State’s media operations. Its approach to building its brand is so disciplined, the official said, “that it’s very much like saying ‘This is Coca-Cola’ or ‘This is Nike.’ ”

IS is a revolutionary group that deploys a highly professionally and ideologically coherent media strategy. It systematically makes use of the Internet like no other terror or interest group to market their messages and narratives to a global audience in multiple languages. Time and again, IS has proven to be skillful to adapt, respond and to reconfigure.” – Nico Prucha

Zijn messianisme is apocalyptisch en revolutionair. Om een nieuwe wereld te vestigen, moeten we eerst de oude vernietigen; een twintigste-eeuws concept’ – Oliver Roy

Vanaf 2013 begint ISIS zowel in Irak als in Syrië haar opmars en verovert gebied van al-Nusra- front en Ahrar al-Sham in Syrië. Het uitroepen van het kalifaat en het daadwerkelijk in handen hebben van grondgebied, zorgen voor een sterk aanzuigende werking op jihadisten in andere landen. Prioriteit van ISIS is niet de omverwerping van het regime Assad, maar het in stand houden van het veroverd gebied, het kalifaat, en de uitbreiding ervan. De strijd richt zich vooral tegen andere oppositiegroepen zoals al-Nusra front, Koerden en FSA. Deze oppositiegroepen zijn zich ook tegen ISIS gaan keren omdat zij vinden dat alle oppositie zich moet richten op omverwerping van Assad en dat Syrië een eenheid moet blijven, dus geen kalifaat moet zijn.

Er is nog steeds sprake van contacten tussen Assad en ISIS, zo koopt Assad via tussenhandelaren olie van ISIS. Ook zullen andere contacten tussen Assad en ISIS vanuit de tijd dat Assad de opstand in Irak steunde, nog bestaan.

Het lijkt erop dat er, net als dat met de Koerden het geval is, een onderlinge verstandhouding met Assad is. Dat men elkaar voorlopig niet teveel bestrijdt. Gedeeld belang, van Assad en ISIS, betekent de verzwakking van de rest van de oppositie.

En hoe sterker ISIS wordt, hoe groter de kans dat de VS en andere westerse landen hun prioriteit van omverwerping van Assad gaan verleggen naar ISIS.

Het kader van ISIS bestaat voornamelijk uit Irakezen en niet-Syriërs. Er is sprake van een goed opgezette structuur, maar er is ook een parallelle structuur bestaande uit vier inlichtingendiensten voortgekomen uit Iraakse ervaring en vooral opgezet door ex-medewerkers van het regime van Saddam Hoessein. De Ba’ath-ideologie, het krachtige Arabische nationalisme, is daarmee aanwezig in ISIS en een deel van ISIS zal het uiteindelijk te doen zijn om de Soenni macht in Irak te herstellen.

Even with the influx of thousands of foreign fighters, almost all of the leaders of the Islamic State are former Iraqi officers, including the members of its shadowy military and security committees, and the majority of its emirs and princes, according to Iraqis, Syrians and analysts who study the group. They have brought to the organization the military expertise and some of the agendas of the former Ba’athists.The Washington Post

ISIS heeft een uitgebreid spionnennetwerk door heel Syrië en ook in het noorden en westen van Irak. Ook het uitgebreide smokkelnetwerk van voorheen wordt benut. De grens tussen Syrië en Irak in het westen van Irak bestaat eigenlijk al langer nauwelijks meer. Een deel van haar snelle opmars in Syrië is daaruit te verklaren. Zij weet precies wat overal gebeurt.

Je kunt stellen dat er sprake is van een hybride karakter. ISIS is een evolutie van Al Queda maar het is ook de voortgang van de op de Ba’ath gebaseerde veiligheidsapparaat van Saddam Hoessein. Er is eigenlijk niet zo heel veel bekend over het interne functioneren van ISIS. Het beeld dat we over ISIS hebben, is het beeld dat zij wil dat we hebben en dat via haar video’s, sociale media, glossy magazine’s, etcetera tot ons gebracht wordt. Je kunt je afvragen in hoeverre er vooral een show voor ons opgevoerd wordt, dat het geweld uitsluitend bedoeld is voor één of andere propagandastrijd. Het geweld onder Saddam Hoessein was niet veel anders dan het geweld nu bij ISIS. Het verschil is dat de één het voor de buitenwereld verborg en de ander ermee te koop loopt.

Wat kunnen we uit dit alles opmaken?

Daesh has a mother: the invasion of Iraq. But it also has a father: Saudi Arabia and its religious-industrial complex. Until that point is understood, battles may be won, but the war will be lost. – Kamel Daoud

This urbanization sparked a demand for modern institutions, such as schools, mass media, the free market and civil society organizations. These demands for development occurred in Iraq — as they did in many Middle Eastern states — but political and economic progress was not forthcoming. Distorted modernization projects led to uncontrollable situations, and it is possible to see the rise of IS in this context.” – Hareth Hussein, november 2014

Ik heb in dit artikel geprobeerd aan te geven dat one-liners als ‘Westen creëerde ISIS’ veel te kort door de bocht gaan.

De inval van de VS in Irak en de bezetting erna, waren weliswaar van grote invloed op het ontstaan van ISIS, maar ik heb hier getracht te verduidelijken dat er andere factoren zijn, die ook een beslissende rol hebben gespeeld. De nadruk in dit artikel ligt op de ontwikkelingen in Irak die van invloed zijn op het ontstaan van ISIS. Er is een aantal constanten te zien van de opkomst van het bewind van Saddam Hoessein vanaf 1979 tot aan ISIS vandaag de dag. Het brute, meedogenloze geweld waarbij ook massamoorden tegen de oppositie en tegen alles wat afwijkt, dat wat niet Arabisch is, niet geschuwd worden. De haat tegen Sjiieten. Het zijn ook kenmerken van de jihadistische ideologie, gebaseerd op Wahabisme. Er is voor ISIS maar één waarheid en alles dat afwijkt is afvallig en moet dus afgemaakt worden.

Vergelijk de ISIS-genocide tegen de Yazidies en Assyriërs met die van de Al-Anfal-campage in 1988 en je ziet precies hetzelfde patroon en hetzelfde geweld.

Een aantal andere factoren is slechts kort aangestipt, zoals de verspreiding van het Salafisme vanuit Saoedi-Arabië en de propagandamachine van ISIS die gebruik maakt van vooral sociale media.


Samenvattend

1. Het karakter van het regime, de Ba’ath ideologie, zoals door Saddam Hoessein ingevuld: het heeft een zeer gewelddadig karakter, het verheerlijkt geweld, en is sterk pan-Arabisch en nationalistisch. Je zou kunnen zeggen dat het geweld van ISIS, wat omvang betreft, tot nu toe beperkt is vergeleken met dat wat Saddam Hoessein in het verleden heeft toegepast. Een regime dat gemilitariseerd is en sterk leunt op inlichtingendiensten. Iran als Perzische, niet-Arabische staat en ook nog een Sjiitische staat, wordt als grote bedreiging gezien. Na de inval en bezetting van Irak ontstaat door de ideologie en eigenheid van het voormalige regime een compromisloze gewelddadige strijd door haar aanhangers tegen de VS en Sjiieten. Ook zonder bezetting van Irak waren de diverse tegenstellingen vroeg of later tot een uitbarsting gekomen.

2. De rol van Iran is beslissend geweest in de volledige uitsluiting van een groot deel van de Soennieten in de staatsorganen en in de toekomst van Irak. Alle deuren lijken voor de Soennies gesloten. Onder Maliki staat de deur op geen kiertje meer open voor vooruitzicht op een inclusief Irak, waarbinnen Soennies ook een plek krijgen. Iran trekt de sektarische kaart om daarmee via de Sjiitische meerderheid in Irak de volledige controle over een groot deel van Irak te verkrijgen. De sektarische politiek van Maliki, gesteund door Iran, evenals het opereren van Sjiitische milities als doodseskaders, vaak door Iran opgeleid, hebben de Soennieten geïsoleerd. Blijft Irak verdeeld, dan kan net als in Libanon via Hezbollah elke ongewenste ontwikkeling tegengehouden worden en kunnen belangen van Iran verdedigd worden.

In Syrië speelt hetzelfde, alleen hier niet met een meerderheid maar met een minderheid, die alleen aan de macht kan blijven door de meerderheid te onderdrukken, via ook hier het trekken van een sektarische kaart. Nu naast Hezbollah ook Iraakse en Afghaanse milities in Syrië vechten, gesteund door en de meeste onder leiding van Iran, gaan Soennies zich steeds meer bedreigd voelen en voor groeperingen kiezen die het meest fel tegen Sjiieten strijden; dat is vooral ISIS.

3. De steun die Salafistische bewegingen van Golfstaten ontvangen. Maar vooral de al tientallen jaren durende verspreiding van het Wahabisme door Saoedi-Arabië en diens financiële ondersteuning van Salafistische groeperingen in het MO. Saoedi-Arabië, met het Wahabisme als staatsgodsdienst, streeft er al tientallen jaren naar de belangrijkste regionale grootmacht te worden en dat doet zij met name door Salafistische bewegingen te steunen en regimes in het MO te ‘kopen’. Saoedi-Arabië ziet Iran als aartsvijand. Je kunt salafistische stromingen bekritiseren om hun conservatisme maar salafisme staat niet gelijk aan groeperingen als ISIS die zich wat religie betreft voor een groot deel daarop baseren. Wat gevaarlijk is, is dat in Saoedi Arabië het Wahabisme en de staat zich hebben vermengd tot een Saoedisch imperialistische macht. Een gemilitariseerd religieus nationalisme. Het steunen van salafistische stromingen wordt gebruikt voor machtsuitbreiding alswel om het Wahabistisch ideeëngoed te verspreiden.

4. De steun van Assad. Vanaf het begin van het verzet tegen de bezetting in Irak heeft Assad de Soennitsche verzetsgroepen gesteund, inclusief de jihadistische. In Syrië hetzelfde beeld. Assad heeft de opmars van ISIS niet tegengewerkt, maar is zelf medeplichtig aan de opbouw van ISIS en andere jihadistische groeperingen. Zonder ISIS geen Assad. Zonder Assad geen ISIS.

5. Het samengaan van Salafistische jihadistische strijders met Ba’ath-aanhangers binnen een omgeving waar radicaal Sjiitische groepen – gesteund door Iran – de macht overnemen ten koste van Soennieten en deze volledig uitsluiten, maakt ISIS groot, vernieuwend, en anders dan Al Queda.

ISIS is ook een voortzetting van het Soennie verzet tegen de Amerikaanse bezetting en tegen de machtsovername door Sjiieten, die door Iran gesteund is. ISIS bestaat uit twee belangrijke pilaren, de één is een sterk op religie gebaseerde messiaanse, apocalyptische visie en de andere is gebaseerd op de Ba’ath-ideologie en de zeer gewelddadige uitwerking daarvan door Saddam Hoessein. Deze tweede pilaar is vermoedelijk vooral uit op het terugveroveren van de Soennie macht in Irak.

Het laatste jaar lijkt de jihadistische stroming de overhand te hebben gekregen en zijn er Ba’athisten en andere Soennies die ISIS verlaten. Het probleem is dat de Soennies in Irak nu klem zitten tussen ISIS aan de ene kant en de Sjiitische milities, vaak verbonden aan de regering in Bagdad, aan de andere kant.

6. Dat ISIS zo groot is geworden, heeft te maken met het ontbreken van geloofwaardige staatsstructuren: het falen van de staat. Irak is het voorbeeld van een falende staat, zowel onder Saddam Hoessein als nu. Hetzelfde is waarneembaar in de meeste Arabische landen. Loyaliteit ligt dan ook steeds minder bij de staat maar bij ‘stammen’, familie, afkomst, religie, sektes. Er is steeds meer fragmentatie. Mensen krijgen meerdere identiteiten naast elkaar. De staat heeft niets te bieden, biedt geen bescherming, is in bezit is van een kleine kliek. Landen vallen uit elkaar en er ontstaat onderlinge strijd. ISIS is een verschijnsel van iets wat we meer te zien gaan krijgen. Als de staat en de gemeenschap niet samenvallen, gaat de gemeenschap, de gemarginaliseerde gemeenschap, op zoek. Niet ISIS op zich is de grootste bedreiging, maar het uiteenrafelen van staten zoals die na de 1ste Wereldoorlog in het MO zijn vormgegeven. Eenzelfde proces zien we in grote delen van Afrika. Niet een proces op weg naar een staat met gelijke burgers, maar het terugvallen op onderlinge verschillen. ISIS tracht een ‘zuivere’ enkele identiteit te bieden los en als vervanging van de traditionele staat. Buiten die identiteit heeft ook ISIS voor de meesten niets te bieden. Het is het volgende onderdrukkende gewelddadige regime.

Tot slot

…is that they simply do not see us; it is not about us all. Syria is only an additional occasion for their old anti-imperialist tirades, never the living subject of the debate.” – Syrische schrijver en dissident Yassin Al Haj Saleh

In dit artikel wordt vooral over groepen gesproken zoals: Soennieten, Sjiieten en Koerden. Alsof het gesloten blokken zijn die elkaar bestrijden. Ik wil benadrukken dat de gemiddelde Irakees of Syriër de eenheid van de staat wil bewaren uitgaande van de bestaande grenzen en daarbinnen met anderen als gelijkwaardige burger wil leven.

Het zou goed zijn als er meer aandacht komt voor Syrië en Irak uitgaande van oplossingsrichtingen waarbij positieve ontwikkelingen, zoals Rojava en diverse burgerinitiatieven binnen landen in het Midden-Oosten aan bod komen. Een artikel waarin mensen centraal staan.

The Iraqi people are trapped between the government and ISIS, each of which are looking after their own interests,” Nur says. “The government says that they are different from ISIS, but at the end I think all of them want one thing… to keep their own seats of power.”

Sabah agreed, adding that she is concerned that if things continue as they are, the situation will inevitably worsen. “The problem is not with the people,” she says. “The problem is those trying to impose their agendas.” Interview met inwoners Bagdad in VICE aug 2014.

Ed Hollants, 4 december 2015

Enkele links naar (vooral recente) artikelen over ISIS met meer achtergrond informatie:

The Syrian Jihad: Al-Qaeda, the Islamic State and the Evolution of an Insurgency – Charles Lister, november 2015

How ISIS Picks Its Suicide Bombers – Michael Weiss, november 2015

The Islamic State – Richard Barrett, Oktober 2014

The “Islamic State’s” Networks of Influence – Nico Prucha, oktober 2015

The War between ISIS and al-Qaeda for Supremacy of the Global Jihadist Movement – Aaron Y. Zelin, juni 2014

The Terror Strategist: Secret Files Reveal the Structure of Islamic State Christoph Reuter, april 2015

How Not To Understand ISIS – Alireza Doostdar, oktober 2014

Inside the surreal world of the Islamic State’s propaganda machine Greg Miller and Souad Mekhennet – november 2015

Regime-Change without State Collapse is Impossible in Syria,” – Joshua Landis november 2015

Saudi Arabia, an ISIS That Has Made It – Kamel Daoud, november 2015

IS plays on tribal marginalization in Iraq – Hareth Hussein, november 2014

Iraqs tribal sahwa its rise and fall Myriam Benraad, spring 2011

Isis: the inside story – Martin Chulov, The Guardian, december 2014

The Battle between ISIS and Syria’s Rebel Militias Joshua Landis, januari 2014

Remembering “The Highway Of Death” – Malcom Lagauche, februari 2010

Anti-Imperialism 2.0: Selective Sympathies, Dubious Friends – Charles Davis, oktober 2015

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s